Skip links

Ухуулгын дараа хийсэн судалгаа төсөөллийг өсгөдөг аюултай

Сонгуулийн ухуулга болон судалгааны зааг ялгаа, судалгааны ёс зүй, хэрэглэгчдийн хувийн мэдээллийн аюулгүй байдлын талаар Судалгаа, зөвлөх үйлчилгээний MMCG компанийн Судалгаа, хөгжил хариуцсан захирал Ч.Даваасүрэнтэй ярилцлаа.
-Судалгаа хийхэд судлаачаас яагаад ёс зүй шаарддаг вэ?

–Юуны өмнө судалгаа яагаад хэрэгтэй гэдгийг тайлбарлаад асуултад хариулъя. Бизнесийн байгууллагууд хэрэглэгчдэд ямар эрэлт хэрэгцээ байна, уг эрэлт хэрэгцээг одоо хэрхэн хангаж байна, хангагдаагүй эрэлт хэрэгцээ, шаардлага хэр зэрэг байна, ямар бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг, хэрхэн хэрэглэгчдэд хүргэх гэх мэт олон асуултын хариултыг бодитойгоор мэдэж, дүгнэлт хийж, бизнесийн шийдвэрээ гаргадаг. Харин төр засгийн байгууллагууд ард иргэд, хувийн хэвшлийнхэнд тулгамдаж буй асуудлууд, шийдвэрлэх арга замыг олон нийт хэрхэн харж буйд үндэслэн бодлого, шийдвэрээ гаргадаг. Тиймээс энэ бүхэнд судалгаа хэрэгтэй болж байгаа юм.

Хэрэглэгчид, иргэд, олон нийт гэдэг ойлголт нь маш өргөн хүрээг хамардаг бөгөөд олон талын ялгаатай шинж чанар бүхий бүлгүүдээс бүрддэг. Тиймээс ч олон талт, өргөн хүрээг хамарсан төлөөлөх чадвартай судалгааг хийснээр үнэн бодиттой болж чадна. Энэ шаардлагыг хангаж чадахгүй бол нэг талыг барьсан өрөөсгөл дүгнэлт гарч, түүн дээр үндэслэсэн бодлого шийдвэр нь шүүмжлэл дагуулдаг.

Үүнээс гадна судлаач, тухайн байгууллага судалгааны үр дүнг үзэмжээрээ дүгнэж, өрөөсгөл дүгнэлт гаргаж болохгүй. Энэ бол судлаачаас яагаад ёс зүй шаарддаг вэ гэдэгт өгөх нэг хариулт.

Нөгөө талаар хэрэглэгчид, олон нийт, иргэдийн хувьд тухайн судалгааны зорилго ач холбогдол болон өөрийнх нь санаа бодол, мэдээлэл, хариулт яагаад чухал болохыг ойлгож, өгсөн хариулт мэдээллийг нь судалгааны дүгнэлтээс өөр зорилгоор ашиглахгүй, хувь хүний болон гэр бүлийнх нь мэдээллийн нууцлалыг хадгална, үүнд оролцсоноор өөрт нь ямар нэг сөрөг үр дагавар гарахгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрснөөр судалгаанд идэвх санаачилгатай оролцож, үнэн бодитой хариулт өгдөг. Тиймээс судлаач:

-судалгааны зорилго ач холбогдлыг оролцогчид тайлбарлан өгч, сайн дурын үндсэн дээр оролцуулах;
-судалгааны үр дүн, судалгаанд оролцогчдын хувийн мэдээллийг судалгааны дүгнэлт гаргах зорилгоор л ашиглах
-судалгаанд оролцогчдын мэдээллийн нууцлалыг чандлан хадгалах зэрэг ёс зүйн зарчмыг дагаж мөрдөх ёстой.
Ёс зүйн зарчмуудыг дагаж мөрддөг мэргэжлийн судлаачдын хийсэн судалгаа, дүгнэлтийг бодитой гэж үзнэ. Судлаач ёс зүйн зарчмаа зөрчвөл судалгаанд нь олон нийт итгэхээ больж, оролцохоос татгалзана. Мэргэжлийн ёс зүйтэй, түүнийгээ дагаж мөрддөг хүнийг л мэргэжлийн гэж хэлдэг шүү дээ.

-Шинжлэх ухааны болон танайх шиг зах зээлийн эсвэл нийгмийн судалгаа ёс зүйн хувьд ямар ялгаатай вэ?

–Шинжлэх ухааны судалгаа тодорхой асуудлын мөн чанарыг тодорхойлж хариулт өгч, тухайн салбарын онолын мэдлэгт хувь нэмэр оруулах зорилготой байдаг. Байгалийн шинжлэх ухаан, инженерийн судалгаа, шинжилгээний хувьд хэмжилтийн арга техник, хэмжилт хийгдсэн орчин нөхцөл зэргээс шалтгаалж үр дүн өөр өөр гарах хэдий ч харьцангуй объектив хэмжилт, дүгнэлт хийгддэг. Агаарын хэм цельсийн +25 градус байсан, агаарын даралт тэд байсан гэдэг нь харьцангуй тодорхой.

Харин зах зээлийн болон олон нийтийн санаа бодол, нийгмийн судалгааны хувьд мэдээллийн эх үүсвэр буюу судалгаанд хамрагдаж байгаа объект маань хүн шүү дээ. Тэгэхээр хүнээс үнэн бодит хариулт авах, эргээд уг мэдээллээ олон талаас үнэлж дүгнэж, субъектив биш дүгнэлт гаргах шаардлагатай болно. Ингээд л ёс зүйн асуудал яригдаж байгаа шүү. Хэмжилтийн арга зүйн хувьд мөн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, мэргэжлийн арга зүйг ашиглах шаардлагатай болно.

Жишээ нь, Улаанбаатар хотын иргэдээс “Та гудамжинд хогоо хаядаг уу” гэж асуувал бараг бүгд “Үгүй” гэж хариулна. Харин “Улаанбаатарын иргэд гудамжинд хогоо хаядаг уу” гэж асуувал илүү бодитой дүгнэлт гарч ирнэ.
Social bias буюу нийгмийн хэм хэмжээг дагаж мөрддөг гэж харагдах гэсэн бодол хүнд байдаг. Энэ мэтчилэн ёс зүйн хувьд ч, арга зүйн хувьдч тэр судалгаа бол мэргэжлийн ажил.

-Зарим судалгаа, судалгаа авч байгаа хүмүүс илт таагүй мэдрэмж төрүүлдэг л дээ. Гэсэн ч заавал хариулах ёстой мэт дарамтад орж хариулт өгөхөөс өөр аргагүй болдог. Уг нь энэ тохиолдолд татгалзаж болно биз дээ?

–Зах зээлийн болон олон нийтийн санаа бодол, нийгмийн судалгааны үйлчилгээний ISO 20252 олон улсын стандарт байдаг. Стандартад зааснаар судлаач судалгааг ямар байгууллагаас, хэн хийж байгааг болон судалгааны зорилго ач холбогдлыг танилцуулж, судалгаанд оролцогч сайн дурын үндсэн дээр оролцохыг зөвшөөрсөн тохиолдолд судалгааг эхлүүлэх ёстой. Тухайн хүн судалгаанд оролцохоос татгалзах, судалгааны зорилго ач холбогдол, зорилгыг лавлаж асуух бүрэн эрхтэй. Судалгааны олон улсын мэргэжлийн холбоо болох ESOMAR-ийн ёс зүйн кодод мөн ийм заалтууд байдаг.

Ёс зүйн асуудлаас гадна мэргэжлийн аргачлал энд хэрэгтэй болно. Sensitive questions буюу эмзэг, хүмүүс хариулахгүй, сөрөг сэтгэгдэл төрүүлэх асуултыг оруулах уу, оруулах бол хэрхэн томьёолж оруулах тухай мэргэжлийн арга, аргачлалууд бий.

Олон улсын стандарт, мэргэжлийн ёс зүйн дагуу судалгаанд оролцогч судалгааг хэн хийж байгаа, зорилго, ач холбогдол, өөрөөс нь авсан мэдээллийг юунд, хэрхэн ашиглах гэж буйг бүрэн ойлгож мэдэж авснаар судалгаанд оролцох уу, татгалзах уу гэдгээ шийдэх эрхтэй. Үүнийг ISO 20252 стандартын 4.1.2.3-д тодорхой зааж өгсөн байдаг.

-Танай байгууллага судалгааны ёс зүйн олон улсын стандарт мөрддөг. Ер нь судалгааны ёс зүйн асуудал хэзээнээс, яагаад чухал болж ирсэн юм бэ?

–Манай компанийн хувьд ISO 20252 стандартыг 2012 оноос хойш үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлж, 2019 онд олон улсын аудитын байгууллагаар аудит хийлгэж, гэрчилгээ авсан. Энэ нь манай байгууллагын хийсэн судалгааны үр дүн олон улсын түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн, чанарын шаардлага хангасан гэдгийг илэрхийлж байгаа юм. Мөн ESOMAR байгууллагад 2013 онд гишүүнээр элсэж, мэргэжлийн ёс зүйн кодыг нь дагаж мөрдөх үүрэгтэй болсон. ISO 20252 стандартын хэрэгжилтийн байдалд жил бүр аудит хийлгэдэг. Үл нийцэл буюу стандартын заалт зөрчигдсөн нөхцөл гарвал гэрчилгээгээ хураалгана. Бид ёс зүйн кодоо зөрчвөл захиалагч, харилцагч, судалгаанд оролцогчид ESOMAR-ийн арбитрт гомдол гаргаж бидний гишүүнчлэлийг цуцлуулж болно.

Олон улсад бол маркетингийн болон олон нийтийн судалгааны ёс зүйн асуудал энэ төрлийн үйлчилгээ үзүүлдэг байгууллага, бизнесийн үйлчилгээ бий болсон цагаас буюу 1930-аад оноос яригдаж ирсэн. ESOMAR 1934 онд Европт анх байгуулагдсан. Мэргэжлийн үйлчилгээ үзүүлэгчид, тэдний холбоо гэдэг утгаар мэргэжлийн ёс зүйгээ баталж, мэргэжлийн нэр хүндийг хамгаалах үүрэгтэй байдаг.
Манай компани 2002 оноос хойш энэ салбарт ажиллаж байна. “Судалгаа гэж үнэн байдаг юм уу”, “Хаанаас, хэнээс аваад ийм үр дүн гаргаад байгаа юм бэ, надаас л лав аваагүй”, “Судалгаанд оюутнуудыг явуулдаг, нөгөөдүүл нь булан тойроод өөрөө бөглөөд ирдэг”, “Судалгаа гээд шууд тоо тавьчихдаг” гээд олон сөрөг сэтгэгдэлтэй тулгарч байлаа. Ийм нөхцөл байсныг ч үгүйсгэхгүй. Энэ салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа мэргэжлийн судалгааны байгууллагын хувьд бид салбарын ёс зүй, стандартыг нэвтрүүлэх чиглэлээр 2008 оноос хойш тууштай ажиллаж ирсэн. Үр дүн нь гарч байна гэж үзэж байгаа. Цаашид улам илүү сурталчлан таниулах хэрэгтэй.

Мэргэжлийн байгууллага “Би чадна” багийнхнаас ёс зүй, мэргэжлийн арга зүй, туршлагаараа ялгарах ёстой.

-Ёс зүйгүй судалгаа эргээд тухайн судалгааны захиалагчийн нэр хүнд болон судалгааны үнэн бодит байдал, үр дүнд яаж нөлөөлдөг вэ?

–Хэрэв ямар нэг ёс зүйгүй үйлдэл гаргаж, ёс зүйн зөрчил гаргавал тухайн судлаачид, судалгаанд, судалгааны байгууллагад, судалгааны захиалагчид итгэх итгэл алга болно. Ингэснээр судалгаанд оролцогчид худал хариулт өгч, оролцохоос татгалзана. Мөн үр дүнд нь үл итгэх, үгүйсгэх байдал үүснэ. Энэ бол мэргэжлийн байгууллагын хувьд оршин тогтнох эсэхтэй холбоотой маш том аюул. Ийм үйлдэл нэг л гаргасан тохиолдолд тэр судалгааны байгууллага энэ салбараас арчигдана. Энэ бол манай салбарын бичигдээгүй хатуу хууль.

Захиалагчдын зүгээс судалгааны үр дүнг өөрсдөдөө таатайгаар гаргуулах гэсэн оролдлого байдаг. Тухайлбал, тухайн нэг нэр дэвшигч өөрийн рейтингийг “өндөр гаргаад өгөөч” гэж байсантай таарч байсан. Энэ тохиолдолд бид мэргэжлийн ёс зүйгээ дурдаад бодитоор нь л гаргаж өгдөг. Мэргэжлийн ёс зүй, стандарт маань биднийг хамгаалах хэрэгсэл болдог шүү. Нөгөө талаар, судалгааны үр дүнгээ засаж өөрсдийгөө хуураад яахав дээ. Эцэстээ эрсдэлтэй байдалд орно шүү дээ. Гэхдээ өөрсдөдөө таатай байдлаар гаргах гэсэн оролдлого харьцангуй багасаж байгаа.

-Монгол Улсад хэрэглэгчийн хувийн мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах хууль журам байхгүй байна л даа. Судалгаа хийж байгаа хүн хувийн мэдээллийг нь өөр зорилгоор ашиглахгүй гэсэн баталгаа байна уу. Хэрэглэгч үүнийг яаж мэдэх вэ?

–Судалгаанд оролцсон, ямар хариулт өгснөөс нь шалтгаалж тухайн хүнд ямар нэг гэм хор учрахгүй байх ёстой гэдэг ёс зүйн зарчим байдаг. “Таны өгсөн мэдээллийн нууцлалыг чандлан хадгалж, зөвхөн нэгдсэн дүгнэлт, дүн шинжилгээ зорилгоор ашиглана” гэсэн амлалтыг судлаач өгч судалгааг эхлүүлдэг. “Танаас судалгаа авч болох уу” гээд хэн нэгэн танд хандахад ямар байгууллагаас явж байгаа, судлаач судалгааны зорилго ач холбогдол, мэдээллийн нууцлал зэргийн талаар тайлбар өгч буй эсэхэд нухацтай хандах хэрэгтэй. Үнэхээрийн мэргэжлийн судалгааны байгууллагын судалгаа бол таны мэдээллийн нууцлалыг хадгална гэсэн баталгаатай юм.

-Сонгууль ойртоод нэр дэвшигч бүрт л тойргийнх нь сонгогчдын гар утасны дугаар, FB хаягаас эхлээд мэдээллүүд хэрэг болж байна. Үүнийг хуулийн дагуу ч юм уу, ёс зүйтэйгээр олж авах ямар боломж байгаа вэ?

-Бусад улс оронд, тухайлбал Европын холбоонд хувийн мэдээллийн тухай хууль байдаг. Сонгогчдын гар утасны дугаар, FB хаяг зэрэг нь хувийн мэдээлэлд хамаарна. Энэ төрлийн мэдээллийг тухайн хүний зөвшөөрснөөр авч, зөвхөн ямар зорилгоор ашиглана гэж тохирсон тэр дагуу л ашиглах ёстой. Үүнээс бусад аргаар олж авсан, ашигласан бол хууль зөрчсөн үйлдэл болно. Хүний хувийн мэдээлэл бол тухайн хүний өөрийнх нь өмч. Өмчөө захиран зарцуулах, бусдад ашиглуулах, түүнийгээ үнэлж төлбөр авах зэрэг нь өмчийн эзний эрх. Гол нь өөрөө зөвшөөрсөн байх хэрэгтэй.

Нөгөөтэйгүүр, хувийн мэдээллээ хэрхэн хуваалцах талаар олон нийтийн мэдээлэл хандлагыг сайжруулах хэрэгтэй байна. Тухайлбал, ямар нэг апп татаж авах эсвэл интернэт орчинд цахим хуудаст зочилж, бүртгүүлэхдээ үйлчилгээний нөхцөлтэй нь танилцаж, зөвшөөрөх товч дардаг. Гэвч үнэндээ ихэнх нь үйлчилгээний нөхцлийг уншдаггүй. Хэрэв уншвал танаас авсан мэдээллийг ямар зорилгоор ашиглах, эсрэг тохиолдолд холбогдох хуулийн хариуцлага хүлээнэ гэдэг мэдэгдэл бий. Энэ бол олон улсын стандартын дагуу ёс зүйтэй байгаагийн нэг хэлбэр юм. Тиймээс хууль тогтоомжгүй байгаа өнөөгийн нөхцөлд хувь хүн өөрөө л хувийн мэдээлэлдээ хариуцлагатай хандах ёстой. Би хэнд, юунд бүртгүүлээд байна, аль байгууллага ямар зорилгоор судалгаа авч, юунд ашиглах гэж байгаагаа асуудаг байх хэрэгтэй.

-Сонгууль ойртоод айлын хаалга тогшсон ухуулагч-судлаачид их болж байна. Заримдаа амгалан тайван алдагдуулах нь ч бий. Мэргэжлийн байгууллагын хувьд үүн дээр хэрхэн анхаардаг вэ?

-Судалгаанд оролцох эсэх нь тухайн хүний сайн дурын эрх. Таагүй санагдсан, оролцмооргүй, итгэл төрүүлэхгүй байвал татгалзаж болно. Судалгааны байгууллага судалгаанд оролцогчтой харилцах, ярилцлагаа зохистой өрнүүлэх талаар судлаачдадаа сургалт хийж, судалгаанд гаргадаг. Судлаач ямар нэг зохисгүй үйлдэл гаргавал гомдол мэдээллээ судалгааны байгууллагад нь өгч болно. Ёс зүйгүй үйлдэл гаргасан, хүмүүстэй зохисгүй харьцсан бол шаардлагатай арга хэмжээг авна. Цаашид судалгаа хийх эрхгүй “хар жагсаалт”-д орно.

-Нэр дэвшигчийн сонгуулийн штабынхан ухуулга хийхдээ судалгаа аваад явдаг. Тиймээс үнэн бодитой судалгаа хийхэд та мэргэжлийн хүний хувьд ямар зөвлөгөө өгөх вэ?

Ихэнхдээ нэр дэвшигчийн талын хүмүүс байдаг тул судалгаанд субьектив хандах талтай.
Аливаа судалгаа тухайлбал, ISO 20252 стандартаар маркетингийн судалгаа бол маркетингийн үйл ажиллагаанаас тусдаа байх ёстой гэж үздэг. Судалгаа явуулахдаа хүнд сурталчилгаа хийж болдоггүй. Ингэвэл хайрцаглагдсан буюу худал мэдээлэл нэр дэвшигчдээ өгч, улмаар буруу шийдвэр гаргахад хүргэдэг. Тиймээс судалгааг аль болох хөндлөнгийн байр сууринаас хийхийг хичээгээрэй. Тухайн сонгуулийн штабын хороо, хэсэг хариуцсан хүмүүсийг солбицуулж явуулж байж гажуудалтай судалгаанаас зайлсхийнэ. Мэдээлэл өгч, ухуулга хийсний дараа авсан судалгаа бодит байдлаас зөрж, улмаар төсөөлөл нь төсөөллийг өсгөдөг аюултай.

Манай улсын хууль тогтоомжид хэрхэн зохицуулсан байдгийг мэдэхгүй, олон улсад бол push polling буюу түлхэх судалгаа гэж байдаг. Нэр дэвшигчээ танилцуулангаа сонгогчид сурталчилгаа хийдэг хувилбар бас бий.

-Сонирхоод асуухад МАН судалгааны санхүүжилт гэж нэг нэр дэвшигчээс 50 сая, нийт 15 тэрбум төгрөг цуглуулж, судалгаа хийсэн гэсэн мэдээлэл явж байгаа. 15 тэрбум төгрөгийн өртөгтэй судалгаа гэж манай нөхцөлд байх боломжтой юу?

–ESOMAR байгууллагаас гаргасан тооцоогоор Монгол Улсын судалгааны салбарын орлого 2018 оны байдлаар 2.6 сая ам.доллар байсан. Бидний тооцоогоор 2019 онд салбарын орлого 3.0 сая ам.доллар болсон гэж үзвэл 8.3 тэрбум төгрөг болж байна. Монгол Улсад энэ салбарт хэд хэдэн байгууллага ажиллаж байгаа. 15 тэрбум төгрөг гэдэг бол манай салбарын бараг хоёр жилийн орлого байна. Ийм хэмжээний орлогыг нэг судалгааны төслөөс олдог бол сайхан л байх.

-Танайх судалгааны мэргэшсэн байгууллага. Манай төрийн байгууллагын мэдээллийн ашиглалт, нээлттэй байдал хэр зэрэг сайжирч байгаа вэ?

-Мэдээллийн нууцлалыг зохицуулсан хууль тогтоомж байхгүй тул манайх шиг судалгааны байгууллага төрийн байгууллагын мэдээлэл, датаг ашиглах боломжгүй байна. Шаардлагатай мэдээллээ авах гээд албан ёсоор төрийн байгууллагад хандах талаар зохицуулсан дүрэм журам байхгүй учраас төрийн албан хаагчдын зүгээс болгоомжлол, хардлага сэрдлэг гээд олон саад бэхшээл тулгардаг. Тиймээс задгай, хараат бус дата хаалттай байна. Хэдийгээр зарим талаар мэдээллийг албан бус шугамаар авч болох боловч дандаа ингээд явна гэж байхгүй. Нөгөөтээгүүр, судалгааны тайланг олон нийтэд дэлгэхдээ датаг албан бус шугамаар олж авсан бол ёс зүйгүй үйлдэл болдог.

Харин мэдээллийн системийг холбох, олон нийтийн үйлчилгээнд ашиглах нөхцөл сайжирч байгаа. Хамгийн сүүлд, би Eservice.mn-ээр худгийн зөвшөөрөл цахимаар гаргуулсан. Тэр хэрээр төрийн үйлчилгээ хөнгөвчлөгдөж байгаа нь илт харагдаж байна. Хамгийн гол нь мэдээллийн аюулгүй байдлын хуулиа баталж, судалгааны болон иргэний нийгмийн, мэргэжлийн байгууллагуудад ашиглуулах хэмжээ хязгаар, зохицуулалтыг нь сайжруулах шаардлага бий.

-Нээлттэй улс орнуудад тухайлбал, баруунд нэр дэвшигч татвараас зайлсхийсэн эсэх, өмнө ажиллаж байсан газрууддаа ямар түүхтэй эсэх гээд бүх мэдээлэл нээлттэй, хаашаа ч зугтах аргагүй байдаг. Манайд ийм болоход хэр удах бол?

-Иймэрхүү санаачилга энд тэнд өрнөж байгаа. Тухайлбал, opendatalab.mn гээд компани, аж ахуйн нэгжүүдийн УБЕГ дахь мэдээлэл, улс төр болон төрийн байгууллагын хамаарал бүхий албан тушаалтнууд, tender.gov.mn дэх түүх, АТГ-ын ХОМ-тэй холбосон платформ бий. Оны өмнөхөн бид СЗХ-ны үл хөдлөх хөрөнгө, үнэт металлын худалдаа эрхлэгчдийн байгууллагын эрсдэлийг гаргахдаа улс төрд нөлөөтэй хамаарал бүхий этгээд гэсэн үзүүлэлт оруулсан юм. Хэрэв энэ бүх мэдээлэлд төрийн байгууллагууд харилцан нэвтрэх боломжтой болчихвол СЗХ ч гэсэн тусгай зөвшөөрөл олгохдоо харгалзан үздэг байх нь мөнгө угаах, терроризмыг санхүүжүүлэхээ сэргийлж, ил тод болно. Ер нь ямар нэг мэдээлэл дангаараа үнэ цэн багатай байдаг бол хооронд нь холбож, харилцан хамаарлыг нь гаргаад өгвөл үнэ цэн нь өсдөг. Smartcar.mn гэхэд татвар, даатгал, үзлэг оношилгоо, авто засварын түүхийг нь холбосон учраас үнэ цэнтэй байгаа юм.

-Ярилцсанд баярлалаа.

ЭХ ҮҮСВЭР: https://mongolianeconomy.mn/

Subscribe To Our Newsletter

Get updates and learn from the best

Бусад мэдээ

Барааны тэмдэг

Барааны тэмдэг (trademark) нь иргэн, хуулийн этгээд өөрийн бараа, үйлчилгээг бусад этгээдийн бараа, үйлчилгээнээс ялгах зорилгоор хэрэглэх ялгагдах чадвартай илэрхийлэл юм.
Барааны тэмдэг, газарзүйн заалтын тухай хууль
3.1.1. “барааны тэмдэг” гэж иргэн, хуулийн этгээд өөрийн бараа, үйлчилгээг бусад этгээдийн бараа, үйлчилгээнээс ялгах зорилгоор хэрэглэх ялгагдах чадвартай илэрхийллийг;
4.1. Барааны тэмдэг нь үг, дүрс, үсэг, тоо, гурван хэмжээст дүрс, өнгө, дуу авиа, үнэр, эсхүл тэдгээрийг хосолсон байдлаар илэрхийлэгдэж болно.
Оюуны өмчийн газар 2021 онд 4,642 барааны тэмдгийн мэдүүлэг хүлээн авсан нь 2020 онтой харьцуулахад 452 мэдүүлгээр буюу 10.8%-аар өсжээ. 2021 онд 3,308 барааны тэмдэгт эрхийн хамгаалалтын гэрчилгээ олгосон нь өмнөх оныхоос 720 барааны тэмдгээр буюу 17.9%-аар буурчээ. Барааны тэмдэг, газар зүйн заалтын тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.3-д зааснаар барааны тэмдгийн гэрчилгээ 10 жил хүчинтэй байдаг бөгөөд 2021 оны байдлаар 51,784 барааны тэмдгийн гэрчилгээ хүчинтэй байна. Хүчинтэй барааны тэмдгийн тоо сүүлийн гурван жилийн хугацаанд жил дараалан 1.9%-5.9%-аар нэмэгджээ.
Барааны тэмдгийн мэдүүлэг, эрхийн хамгаалалт олгосон болон хүчинтэй байгаа барааны тэмдгийн тоо
2018
2019
2020
2021
Барааны тэмдгийн мэдүүлгийн нийт тоо
4,374
4,603
4,190
4,642
Дотоодын мэдүүлэг
1,431
1,581
1,663
2,222
Гадаадын мэдүүлэг
576
619
529
502
Мадридын хэлэлцээр болон Протоколын дагуу мэдүүлсэн олон улсын мэдүүлэг
2,367
2,403
1,998
1,918
Эрхийн хамгаалалт олгосон барааны тэмдгийн нийт тоо
3,505
3,927
4,028
3,308
Хүчинтэй байгаа барааны тэмдэг
45,696
47,983
50,809
51,784

Эх үүсвэр: Оюуны өмчийн газар (https://www.ipom.gov.mn/mn.php?page=53)

Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага (ДОӨБ)-ын “Дэлхийн оюуны өмчийн үзүүлэлтүүд-2021” (https://www.wipo.int/publications/en/) тайланд дурдсанаар дэлхийн хэмжээнд 168 оюуны өмчийн байгууллагаар дамжуулан 2020 онд 17.2 сая барааны тэмдгийн 13.4 сая мэдүүлэг хүлээн авсан нь 2019 оноос барааны тэмдгийн тоо 13.7%-аар, мэдүүлгийн тоо 16.5%-аар нэмэгджээ. Дэлхийн хэмжээнд 2020 оны байдлаар 64.4 сая барааны тэмдгийн гэрчилгээ хүчинтэй байжээ. Нийт хүлээн авсан барааны тэмдгийн мэдүүлгийн тоогоор Хятад, АНУ, Япон, Иран, Европын холбоо зэрэг улс, бүсийн оюун өмчийн байгууллагууд тэргүүлж байна.
Нэг сая (1,000,000) хүнд ногдох барааны тэмдгийн мэдүүлгийн тоогоор Хятад улс тэргүүлж байгаа бөгөөд уг үзүүлэлт тус улсын хувьд 2019 онд 5,425 байжээ. Энэ үзүүлэлт Англид 2,619, Сингапурт 1,950, АНУ-д 1,402, Арменид 1,323, Бразилд 1,037, Энэтхэгт 236 байжээ. Монгол Улсын хувьд 2019 оны байдлаар 1,000,000 хүнд ногдох барааны тэмдгийн тэмдгийн тоо 1,191 байжээ.

Бүтээгдэхүүний загвар

Тухайн улс орны үйлдвэрлэл, дизайны хөгжил, иргэдийн бүтээлч байдлын түвшнийг илэрхийлэх үзүүлэлт нь тухайн улсад болон олон улсад гаргасан бүтээгдэхүүний загвар (industrial design)-ын мэдүүлэг, тэдгээрт олгосон патентын тоо байж болно.
Оюуны өмчийн тухай хууль
5.1. Оюуны өмчийн дараах эрхийг хамгаална:
5.1.1. зохиогчийн эрх болон түүнд хамаарах эрх;
5.1.2. аж үйлдвэрийн өмчийн эрх.
7.1. Аж үйлдвэрийн өмчийн эрхэд дараах зүйл хамаарна:
7.1.1. шинэ бүтээл;
7.1.2. ашигтай загвар;
7.1.3. бүтээгдэхүүний загвар;
7.1.4. барааны тэмдэг;
7.1.5. газар зүйн заалт.
7.3. Оюуны өмчийн асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллага зохих журмын дагуу энэ хуулийн 7.1.1, 7.1.2, 7.1.3-т заасан зүйлийг бүртгэж патент, 7.1.4, 7.1.5-д заасан зүйлийг бүртгэж гэрчилгээ тус тус олгоно.
Патентын тухай хууль
3.1.2. “бүтээгдэхүүний загвар” гэж бүтээгдэхүүний гадаад хэлбэр, хийцэд хамаарах гоёл чимэглэл, өнгө, өнгөний хослол агуулсан, шинээр зохион бүтээсэн, өвөрмөц шийдлийг;
3.1.4. “патент” гэж тухайн шийдэл нь шинэ бүтээл, бүтээгдэхүүний загвар болохыг тодорхойлж, зохиогч нь тодорхой хугацаанд түүнийг өмчлөх онцгой эрхтэй болохыг хүлээн зөвшөөрч, төрийн эрх бүхий байгууллагаас олгож байгаа баримт бичгийг;
3.1.6. “зохиогч” гэж оюуны бүтээлч үйл ажиллагаагаар шинэ бүтээл, бүтээгдэхүүний загвар, ашигтай загвар зохиосон хувь хүнийг;
Оюуны өмчийн газар (ОӨГ) 2021 онд 361 бүтээгдэхүүний загварын мэдүүлэг хүлээн авсан нь 2020 онтой харьцуулахад 72 мэдүүлгээр буюу 24.6%-аар өсжээ. 2021 онд 221 бүтээгдэхүүний загварын патент олгосон нь өмнөх оныхоос 4 патентаар буюу 1.8%-аар буурчээ. Патентын тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.1-д зааснаар бүтээгдэхүүний загварын патент 10 жил хүчинтэй байдаг бөгөөд 2021 оны жилийн эцсийн байдлаар 2,786 бүтээгдэхүүний загварын патент хүчинтэй байна.
Бүтээгдэхүүний загварын мэдүүлэг, олгосон патент болон хүчинтэй байгаа патентын тоо
2018
2019
2020
2021
Бүтээгдэхүүний загварын мэдүүлэг – бүгд
269
300
293
365
Дотоодын мэдүүлэг
140
180
167
249
Гадаадын мэдүүлэг
38
3
4
3
Гаагийн хэлэлцээрийн дагуу мэдүүлсэн олон улсын мэдүүлэг
91
117
122
113
Олгосон бүтээгдэхүүний загварын патент – бүгд
271
215
225
221
Дотоодын мэдүүлэг
143
95
102
104
Гадаадын мэдүүлэг
40
3
1
4
Гаагийн хэлэлцээрийн дагуу мэдүүлсэн олон улсын мэдүүлэг
88
117
122
113
Хүчинтэй байгаа бүтээгдэхүүний загварын патент
3,742
3,279
2,643
2,786
Эх үүсвэр: Оюуны өмчийн газар (https://www.ipom.gov.mn/mn.php?page=53)
Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага (ДОӨБ)-ын “Дэлхийн оюуны өмчийн үзүүлэлтүүд-2021” (https://www.wipo.int/publications/en/) тайланд дурдсанаар дэлхийн хэмжээнд 154 оюуны өмчийн байгууллагаар дамжуулан 2020 онд 1.4 сая бүтээгдэхүүний загварын 1.1 сая мэдүүлэг хүлээн авсан нь 2019 оноос бүтээгдэхүүний загварын тоо 2%-аар, мэдүүлгийн тоо 5.6%-аар нэмэгджээ. Нийт бүтээгдэхүүний загварын мэдүүлгийн тоогоор Хятад, Европын холбоо, БНСУ, АНУ, Турк зэрэг улсууд тэргүүлж байна.
Нэг сая (1,000,000) хүнд ногдох бүтээгдэхүүний загварын мэдүүлгийн тоогоор БНСУ тэргүүлж байгаа бөгөөд уг үзүүлэлт тус улсын хувьд 2019 онд 1,187 байжээ. Энэ үзүүлэлт Украйнд 105, АНУ-д 70, ОХУ-д 31, Бразилд 20, Энэтхэгт 7 байжээ. Монгол Улсын хувьд 2019 байдлаар 1,000,000 хүнд ногдох бүтээгдэхүүний загварын мэдүүлгийн тоо 91 байжээ.
Нэг сая (1,000,000) хүнд ногдох бүтээгдэхүүний загварын мэдүүлгийн тоо, 2019 оны байдлаар
Эх үүсвэр: “World Intellectual Property Indicators 2020”, WIPO.

Олон улсын худалдааны төв (International Trade Center)-ийн Худалдаа зураглал (Trade Map)-ын мэдээллийн сан, аналитик хэрэглүүрүүд:

Орчин үед экспортын зах зээлийн боломжийг ОУХТ-ийн Trade map дата баазад тулгуурлан боловсруулах болсон. Ийм төрлийн судалгааг хийхэд гол төлөв Харьцангуй давуу талыг тодорхойлох индекс буюу экспорт/импортын RCI (Revealed comparative advantage indices) -ийг ашигладаг.

Гадаад худалдааны талаарх мэдээллийг хайхад олон улсын худалдаа, гаалийн статистикт ашигладаг ангилал, код, тухайлбал Барааг тодорхойлох, кодлох уялдуулсан систем (БТКУС буюу Harmonized System) талаарх мэдлэгтэй байх шаардлагатай. (https://intracen.org/ )
(https://www.trademap.org/Index.aspx)

Тухайн улсын болон хот, орон нутгийн засаг захиргааны статистикийн байгууллагаас гаргасан статистик мэдээлэл, эмхэтгэл, судалгааны тайлан:

Хятад улсын статистик мэдээллийг Хятадын Үндэсний Статистикийн Газар (National Bureau of Statistics of China)-ын цахим хуудаснаас авах боломжтой. Цахим хуудасны Data гэсэн цэсээс Annual Data буюу Жил бүрийн статистик мэдээлэл хэсэг дээр дарж жилийн статистикийн мэдээлэл (China Statistical Yearbook)-ийг онлайнаар харах боломжтой. Мэдээллийг нийт Хятад Улс болон сонирхож буй бүс нутаг мужаар нь (Өвөр Монгол, Хэбэй, Шанси гэх мэт), хотуудаар нь (Хөх хот, Үрүмчи, Баотоу, Харбин гэх мэт) болон салбараар болон сэдэвчилсэн байдлаар (үнийн мэдээлэл, жижиглэн худалдааны болон хүнсний үйлдвэрлэлийн салбарын үзүүлэлтүүд гэх мэт) хүснэгт, тоо мэдээллийг авч ашиглаарай.
http://www.stats.gov.cn/english/Statisticaldata/AnnualData/

Оросын холбооны улс (ОХУ)-ын статистик мэдээллийг Холбооны статистикийн алба (Федеральная служба государственной статистики – Росстат)-ны https://rosstat.gov.ru/statistic цахим хуудаснаас жилийн статистикийн эмхэтгэл (статистический ежегодник), бүс нутгийн нийгэм-эдийн засгийн үзүүлэлтүүд зэрэг эмхэтгэл, мэдээллийг авч болнов

Солонгос улсын хувьд Монголын Статистик мэдээллийн нэгдсэн сан (http://1212.mn/) -тай адил Korean Statistical Information Service (KOSIS – https://kosis.kr/eng/) цахим хуудсаар статистик мэдээллийг хэрэглэгчдэд хүргэдэг.

Япон улсын хувьд Японы статистикийн товчоо (Statistics Bureau of Japan)-ноос эрхлэн гаргадаг статистикийн мэдээллийг тус байгууллагын цахим хуудаснаас авах боломжтой. https://www.stat.go.jp/english/

Тухайн улсын салбарын яам, агентлаг, төрөлжсөн судалгааны институт, мэргэжлийн холбоодын салбарын тайлан мэдээлэл, статистик мэдээллийн сан:

Солонгосын олон улсын худалдааны нийгэмлэг (Korea International Trade Association – KITA)-ийн цахим хуудасны Статистик цэсээс Солонгос улс аль улсаас ямар төрлийн бүтээгдэхүүнийг импортоор авдаг талаарх мэдээллийг авч болох юм. Гадаад худалдааны талаарх мэдээллийг хайхад олон улсын худалдаа, гаалийн статистикт ашигладаг ангилал, код, тухайлбал Барааг тодорхойлох, кодлох уялдуулсан систем (БТКУС буюу Harmonized System) талаарх мэдлэгтэй байх шаардлагатай.
http://kita.org/

Монгол Улсын экспортын голлох орнууд болох ОХУ, Солонгос, Хятад, Япон зэрэг улсын хувьд өөрсдөө үйлдвэрлэгч, экспортлогч улс орнууд учраас салбарын яам, төрийн байгууллагууд нь дотоодын үйлдвэрлэл, худалдаа, хэрэглэгчийн зах зээлийн талаарх тайлан, мэдээллийг төдийлөн гаргадаггүй. Харин гадаад худалдаа, экспорт жижиг дунд үйлдвэрлэл (ЖДҮ)-ийг дэмжих чиглэлээр ажилладаг төрийн байгууллага, агентлагууд, институт зэргийн мэдээлэл судалгааг авч ашиглах нь илүү үр дүнтэй байх талтай. Экспортод бүтээгдэхүүнээ гаргахаар зорьж байгаа Монголын үйлдвэрлэгчдийн хувьд эдгээр байгууллагуудтай холбоо тогтоож, хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүн, түүхий эд нийлүүлэх, цаашлаад тухайн улс, бүс нутгийн үйлдвэрлэгч, худалдаачидтай хамтран ажиллах, тухайн бүс нутгийн зах зээлийн талаарх мэдээлэл, судалгаа авах зэрэг боломж нээгдэнэ. Тухайлбал, Оросын Экспортын Төв (Russian Export Center)-өөр дамжуулан Буриадын БНУ-ын бизнес эрхлэгчидтэй холбогдох боломжтой.
https://www.exportcenter.ru/en/

Зах зээлийн талаарх судалгааны тайлан, мэдээлэл гаргаж борлуулдаг судалгаа, зөвлөх үйлчилгээний агентлагуудын зах зээлийн судалгааны тайлан мэдээлэл, мэдээллийн сан:

Ихэнхдээ энэ төрлийн зах зээлийн судалгааны тайлан мэдээлэл, мэдээллийн сан нь ашиглахад төлбөр төлөх шаардлагатай болдог. Эдгээр төрлийн тайлан мэдээлэл нь илүү дэлгэрэнгүй, тодорхой мэдээллийг өгөх боломжтой. Эдгээр агентлагууд ихэнх тохиолдолд ерөнхий статистик мэдээлэл, өмнөх хугацааны судалгааны мэдээллийг шууд харах, ашиглах боломжтой байдлаар нийтэлж, илүү дэлгэрэнгүй тайлан мэдээлэл, шинэчилсэн тоо мэдээлэл авахыг хүсвэл дэлгэрэнгүй тайлан, мэдээллийг санг ашиглах эрх нь төлбөртэй байдаг. Хэрэв та ерөнхий статистик мэдээлэл, өмнөх хугацааны судалгааны мэдээлэл хангалттай гэж үзвэл шууд авч ашиглаж болно. Хэрэв та илүү нухацтай үзэж, тэр хэмжээний мөнгийг төлөх боломжтой байгаа бол тайлан, мэдээллийг худалдан авч ашиглаж мөн болно.
Энэ төрлийн агентлагууд нь маркетингийн судалгааны салбарын нэг гол хэсэг болоод байна. Судалгааны салбарын дэлхийн мэргэжлийн холбоо ЭЗОМАР (ESOMAR) байгууллагаас 2022 онд гаргасан Дэлхийн маркетингийн судалгааны зах зээлийн 2021 оны тайланд дурдсанаар энэ төрлийн үйл ажиллагаа (Reporting)-ны орлого 2020 онд 24.9 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь нийт маркетингийн судалгааны салбарын нийт орлогын 27.7%-ийг эзэлж байжээ.
“Reporting” гэдэг нь тоо мэдээллийг холбогдох эх үүсвэрээс олж авч шалгаж баталгаажуулан анализ хийж (хоёрдогч тоо мэдээллийн анализ хийж), дараа нь захиалагч болон хэрэглэгчдэд хүргэх үйл ажиллагаа юм. Хүргэх хэлбэр нь тайлан, мэдээллийг онлайнаар хэрэглэгчдэд худалдах, төлбөртэй ашиглуулах, танилцуулах семинар зохион байгуулах, судалгаа мэдээлэлд үндэслэн бизнесийн зөвлөгөө өгөх зэрэг хэлбэртэй байж болно. Үндсэн бизнес нь анхдагч тоо мэдээлэл цуглуулах биш гэхдээ дүгнэлт зөвлөмж гаргаж өгдөг Gartner, Forrester, Mintel, IHS Markit, Euromonitor, Deloitte, McKinsey & Co., PwC гэх зэрэг компаниуд энд багтдаг.
“Global Market Research 2021: An ESOMAR Industry Report in cooperation with BDO Accountants & Advisors” ESOMAR, 2022 “ESOMAR’s Global Top 50 Insights Companies 2022: Presenting the leaders of the industry” ESOMAR, July 2022

IHS Markit компанийн хувьд автомашин, олон улсын худалдаа, уул уурхай, санхүүгийн үйлчилгээ, хөдөө аж ахуйн салбарын 1500 гаруй мэдээллийн сан (Data Lake), 350 гаруй судалгаа шинжилгээний тайлан мэдээлэл зөвлөмж (Industry Cases), 5000 судлаач, салбарын мэргэжилтнүүдийн зөвлөх үйлчилгээг санал болгодог.
https://ihsmarkit.com/

IBIS World-ийн хувьд 1000 гаруй салбарыг хамардаг бөгөөд Ази, Номхон далайн бүсээс зөвхөн Хятад, Австрали, Шинэ Зеланд улсын зах зээлийн мэдээллийг гаргадаг. Мэдээж мэдээллийн сан, тайланг татаж авах, ашиглахад төлбөртэй хэдий ч ерөнхий мэдээлэл, үндсэн статистик мэдээллийг үнэ төлбөргүй шууд авч ашиглах боломжтой. IBIS World-ийн салбарын тайланг холбогдох мэдээллээ оруулаад үнэгүй татаж авч үзэж болох бөгөөд уг тайланд, салбарын зах зээлийн хэмжээ, чиг хандлага, салбарын гол тоглогчид, SWOT шинжилгээ гэх зэрэг таны цаашдын бизнес төлөвлөгөө, стратеги боловсруулахад чухал хэрэгтэй мэдээллийг өгөх болно. Улс, овог нэр, мэйл хаяг зэрэг цөөхөн хэдхэн мэдээллээ оруулаад үнэгүй тайланг татаж аваад үзчих хэрэгтэй. Таны яг хүссэн мэдээлэл агуулагдаагүй байж болох хэдий ч санаа авах олон зүйлийг эндээс олж авна гэж найдаж байна.
https://www.ibisworld.com/

Economic Intelligence Unit-ийн мэдээлэл тайлан нь хэт ерөнхий байх талтай. Гэхдээ тухайн зах зээлд нэвтрэхэд анхаарах асуудал зөвлөмжийг тухайн орны салбарын экспертүүд өгсөн байдгаараа давуу талтай. Country Analysis хэсэгт 190 гаруй улсын эдийн засгийн боломж, эрсдэлийн талаарх мэдээллийг агуулсан аналитик тайлан байдаг.
https://www.eiu.com/

Бидний хэрэгцээнд Statista-гийн мэдээлэл судалгаа илүү тохирох талтай. Statista-гийн платформоос тухайн нэг улс орны зах зээл, тухайн төрлийн бүтээгдэхүүний зах зээлийн талаарх статистик мэдээлэл, сэдэвчилсэн судалгааны тайланг харах боломжтой. 150 гаруй улс, 170 салбарын тайлан, статистик мэдээллийг агуулсан байдаг.
https://www.statista.com/

Үндэсний статистикийн хорооны албан ёсны Статистик мэдээллийн нэгдсэн сан

Монголын зах зээлийн мэдээллийг авах бусад эх сурвалжууд

Тун удахгүй …

ТУН УДАХГҮЙ

COMING SOON